Batik, bir tekstil parçasının bağlandığı ve renkle boyandığı, çözüldükten sonra dairesel veya düz desenler oluşturan dirençli bir boyama işlemidir.
Bu yazıyı paylaşın
Bilimin ve teknolojinin hızla ilerlediği bu yüzyılda günümüz sanatçıları ve zanaatkârları eskinin bilgi ve tecrübelerden yararlanıyorlar, modern insanın hızlı yaşamına, teknolojinin yeniliklerine yaratıcılıklarını katarak, çevre ve kültürel farkındalığı sağlıyorlar.
Renkler ve şekiller insanın yaşamında önemli bir yer tutar. Tekstil sanatçılarının ve zanaatkârların, boyanın ve dokumanın en eski uygulamalarına bağlayan şey nedir diye sorarsak, ilham ve edinilmiş deneyimde paha biçilmez bir kültürel mirasa sahip olduklarını bilmeleridir diye cevaplamak gerekir.
“Batik, bir tekstil parçasının bağlandığı ve renkle boyandığı, çözüldükten sonra dairesel veya düz desenler oluşturan dirençli bir boyama işlemidir. Tekstili boyamadan önce bağlamanın temel olarak üç ana yöntemi vardır: sadece iplikle, iğne ve iplikle ve ipliksiz.” olarak tanımlayan yazar (Zhao Feng, 2014) Dirençli Boya tekniği için günümüzde bağlı boya, dikiş boyası, düğüm boyası, popüler genel bir terim olan batik teriminin kullanıldığını belirterek, Boya uzmanları, Elyaf sanatçıları, Tekstil tarihçileri ve Kültür bilim adamları arasında hâlâ bazı tartışmalar olduğunu vurgulayarak “her zaman eşdeğer olmasalar da, birçok durumda dönüşümlü olarak batik veya şibori kullanıldığını ve teknik farklılıklardan dolayı dirençli boya, kıskaç dirençli boya ve ikat vb. terimlerin de varlığından bahsetmektedir (1).
Arkeolojik kazılar, bağlı dirençli, dikişe dayanıklı, kenetlenmeye dayanıklı ve iplik dirençli boyalardan oluşan etkileyici miktarda tekstil ürünü ortaya çıkarmaktadır.
Batik tekniğinde boyanmış yün dokumaların en eski örnekleri MÖ 3.-8. yüzyılda Doğu Türkistan Tarım havzasının güneydoğusunda Çerçen ilçesine bağlı Zagunluk arkeolojik kazısında bulunan, kırmızı renkli yün örtüye özenle sarılmış 8-10 aylık bir kız bebek mumyasının üzerinde tespit edilmiştir (Resim 1). Yine Doğu Türkistan’ın Tarım havzası Yingpan (2) ve Turfan’da yapılan arkeolojik kazılarda M.S 4.-8. yüzyıllara tarihlenen çok sayıda batik tekniğinde boyalı yün ve ipek dokumalar bulunmuştur (3).
Tekstile boyadan önce direnç verme yöntemleri arasında sıcak balmumu ve parafinle (mum) yapılan teknik de bulunmaktadır. Türkiye’de çağdaş resim tekniği olarak ilk örnekleri Prof.Dr. Ülker Muncuk tarafından yapılmıştır.
Kut Kaya Sanatı Grubu 1996 yılından itibaren kültürel hazinelerimizden biri olan batik tekniğini öğrenerek, Eski Türk Çağı Kaya Resimleri ile beraber kendi sanatsal yaklaşımıyla tanıtmak ve Türk sanatının geçmişten bugüne bu en eski estetik yapıtlarını batikle de yorumlamaktadır (Bkz. Resim 2, 3, 4). Eski Türk Çağı Kaya resimlerini “çağdaş yorum ”la uyguladığımız batik tablolarımız “ilkel sanat ve estetizm” üzerine Akdeniz Üniversitesi öğretim üyesi Süleyman Özderin’in sanat bilimsel bir çalışmasında değerlendirilmiştir: “Kaya resimlerine özel bir ilgiyle eğilen Ayşe Semin Barutcu ve Doç.Dr. Saime Selenga Gökgöz’ün resimleri ayrı ayrı özellikler taşımakla birlikte, kaya resimlerini oldukça çağdaş bir dil ile orijinal özelliklerini bozmadan ele alıp yorumlamışlardır. Kaya resimlerinde var olan figürlere daha bilinçli bir resmetme anlayışıyla sanatsal özellikler taşıyan biçimlendirmeler eklenmiştir ki bu noktada resimsel sonuçlar oldukça başarılıdır. Ayrıca batik tekniğinin kullanılması da konuya son derece uyum sağlayan bir yaklaşım biçimidir. Bildiride güncel olarak örnek gösterilen bu resimler kaya resimlerini belli bir olgunluk seviyesinde başarılı bir biçimde yorumlamaktadır. Resimlerin pentürel değerleri çağdaş sanat kriterlerine oldukça uygundur.” (4).
(1) ZHAO Feng, 2014, “Early Tie Dye on the Silk Road”, Resist Dye On The Silk Road Shıborı, Clamp Resist, And Ikat, Proceedings for the 9th International Shibori Symposium at the China National Silk Museum, Hangzhou, China, s.5
(2) A.Semin Barutcu,2021, “Türk Kırmızısının izinde-1 “, www.Kut Kaya Sanatı.com/ yazılar. s.6
(3) ZHAO Feng, Yoshiko Iwamoto WADA, 2014, “Introduction”, Resist Dye On The Silk Road Shıborı, Clamp Resıst, And Ikat,
(4) Dr. Süleyman Özderin, “Anadolu Kültüründe “Kaya Resimlerinin Estetik Özellikleri” ve Çağdaş Sanata Yansımaları”, Kültür-Sanat-Edebiyat-Eğitim ve Mimarlık Üzerine Akademik Araştırmalar / Academic Researches On Culture-Art Literature-Education, Ed. Zafer Kurtaslan, Eğitim Yayınevi, Konya, 2017, ss.167-191,
(5) ZHAO Feng, 2014, s.6
Resim 1. MÖ 3.-8. yüzyıllara ait en eski Batik/dirençli/bağlama tekniğinde kırmızı renkli boyanmış yün örtü dokuma. “Bu tekstilde hem çözgü hem de atkı, bir ekose deseni oluşturmak için dönüşümlü olarak doğal kahverengi yün ve beyaz yün ipliklerle düzenlenir. Tekir dokumada dokundukları yerde, kahverengi çözgü ve kahverengi atkıdan koyu kahverengi kareler, beyaz çözgü ve beyaz atkıdan beyaz kareler ve kahverengi çözgü/atkı ve beyaz atkı/çözgü açık kahverengi kareler üretti. Daha sonra beyaz çekler bağlandı ve tüm parça kırmızı renkle boyandı. Son olarak kırmızı karelerde beyaz dairesel desenler oluşturuldu ve diğer tüm parçalara kırmızı bir renk katmanı verildi. Teknik çok benzersiz.” (5)
Resim 2. Batik Tablo. “Avcı”, Saime Selenga Gökgöz, Kut Kaya Sanatı, 1997, (Kaynak: Gai Shanlin, (1989). Petroglyphs in the Wulanchabu Grassland, Cultural Relics Publishing House, Beijing, s. 288, No. 1390.)
Resim 3. Batik Tablo. “Kafa Sancısı”, Saime Selenga Gökgöz, Kut Kaya Sanatı, 1997, (Kaynak: Gai Shanlin, (1986). Petroglyphs in the Yinshan Mountains, Cultural Relics Publishing House, Beijing, s. 252, No. 1017.)
Resim 4. Batik Tablo. “Sıradamlar”, A.Semin Barutcu, Kut Kaya Sanatı, 1997, (Kaynak: Nowgorodowa, Eleonora , (1980). Alte Kunst Der Mongolei, Leibzig: E.A. Seemann Verlag, S. 100.)
Resim 5. Batik Tablo. “Sıradamlar”, A.Semin Barutcu, Kut Kaya Sanatı, 1997, (Kaynak: Nowgorodowa, Eleonora , (1980). Alte Kunst Der Mongolei, Leibzig: E.A. Seemann Verlag, S. 100.)
